Xung đột Armenia - Azerbaijan

Lịch sử xung đột tại 'vùng đất nóng' Nagorny-Karabakh

Các cuộc đụng độ ác liệt giữa quân đội hai nước Armenia và Azerbaijan ở lãnh thổ tranh chấp dọc tiền tuyến Nagorny - Karabakh thời gian gần đây đã nhiều người nhớ lại lịch sử xung đột và các cuộc chiến đẫm máu giữa hai bên liên quan tới khu vực này.

Xung đột sắc tộc - Nguồn cơn căng thẳng

Cuộc thảm sát Armenian - Tatar vào năm 1905 được xác định là nguồn gốc cho sự leo thang tiếp theo của cuộc xung đột Nagorny-Karabakh sau này.

Cuộc thảm sát Armenian - Tatar (tên gọi thời trước của người Azerbaijan) vào năm 1905 được coi là vụ đụng độ đẫm máu đầu tiên giữa hai bên. Đây cũng được xác định là nguồn gốc cho sự leo thang tiếp theo của cuộc xung đột Nagorny-Karabakh sau này.

Trong thế kỷ thứ 7 - 8, đạo Hồi nhanh chóng phát triển trong vùng Azerbaijan sau những cuộc chinh phục của người Arab, trong khi phần lớn người dân tại Armenia theo đạo Cơ đốc. Do những khác biệt về sắc tộc và tôn giáo, mối quan hệ ngoại giao giữa hai bên láng giềng luôn trong tình trạng hằm hè nhau. Bước vào giai đoạn những năm 1880, sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế, xã hội của cộng đồng người Armenia khiến tầng lớp quý tộc của Azerbaijan cảm thấy ganh tị khi trước đây người Armenia luôn bị coi là thuộc tầng lớp nô lệ, hạng hai trong xã hội.

Đặc biệt mâu thuẫn lên cao khi thành phố Baku - trung tâm kinh tế của người Azerbaijan - bị bộ phận người Armenia sang 'chiếm đóng'. Các thương nhân Armenia đến nhập cư tại Baku, mở nhiều công ty, nhà máy khai thác giếng dầu, kéo theo lượng lớn người lao động từ các tỉnh Armenia sang, 'nẫng' công ăn việc làm và chi phối đời sống xã hội của người Azerbaijan.

Cho đến nay, các chuyên gia phân tích vẫn chưa thể khẳng định nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cuộc thảm sát vào tháng 2/1905 xảy ra tại Baku. Theo giáo sư chuyên ngành nghiên cứu tôn giáo người Hà Lan - ông Gerard van der Leeuw, có thể các cuộc xung đột bắt nguồn từ việc người Armenia đã sát hại một học sinh và một chủ tiệm tạp hóa người Azerbaijan. Kết cục là 126 người Tatar và 218 người Armenia đã thiệt mạng trong 4 ngày xung đột tại Baku.

Tuy nhiên, một số nguồn tin khác như trong cuốn sách 'Armenia: Sự sinh tồn của một quốc gia' của tác giả Dasnabedian và J. Walker xuất bản năm 1980 lại khẳng định chính người Azerbaijan khiêu khích trước mới khiến cộng đồng Amernia đáp trả mạnh mẽ. Tội ác đã bắt đầu ở Baku và sau đó mở rộng trên toàn bộ lãnh thổ Azerbaijan. Hàng trăm khu định cư đã bị phá hủy và bị xóa sổ khỏi mặt đất, hàng ngàn thường dân bị giết hại một cách man rợ.

Tranh chấp lãnh thổ

Xe quân sự của Azerbaijan bị phá hủy trong cuộc xung đột giữa Armenia và Azerbaijan tại khu vực Nagorno-Karabakh, ngày 27/9/2020. Ảnh: AFP/TTXVN

Xung đột Nagorny-Karabakh bắt đầu 'nóng' lên từ năm 1917, với sự hình thành của 3 nước cộng hòa dân chủ Transcaucasia - Armenia, Azerbaijan and Gruzia. Vào thời điểm đó, với khoảng 95% số dân là người Armernia, Nagorny đã tổ chức phiên họp quốc hội đầu tiên, tuyên bố độc lập, thành lập Hội đồng quốc gia và chính phủ. Thậm chí trong những năm 1918 - 1920, khu vực tự trị này còn có quân đội và cơ quan hành pháp riêng.

Phản ứng trước những hoạt động gây dựng hòa bình của người dân tại lãnh thổ tranh chấp Nagorny-Karabakh, Cộng hòa dân chủ Azerbaijan quyết định can thiệp quân sự. Từ tháng 5/1918 cho đến tháng 4/1920, với sự trợ giúp của quân đội Thổ Nhĩ Kỳ, Chính phủ Azerbaijan đã sử dụng vũ lực, tiến hành các cuộc thảm sát người dân Armernia. Theo báo cáo ghi nhận, trong năm 1920 có đến 40.000 người Armernia bị sát hại và trục xuất chỉ tính riêng trong tỉnh Shushi.

Song bạo lực không làm cho người dân tại Nagorny-Karabakh chịu khuất phục. Vào tháng 8/1919, để ngăn chặn xung đột quân sự, chính quyền Nagorny-Karabakh và Azerbaijan đã ký một hiệp ước sơ bộ, đồng ý thảo luận về vấn đề chủ quyền của lãnh thổ tại Hội nghị Hòa bình Paris. Tuy nhiên, tranh chấp giữa hai bên vẫn chưa đi đến được quyết định cuối cùng, khiến Armernia và Azerbaijan luôn ở trong trạng thái đối đầu, thi thoảng lại bùng phát xung đột bạo lực tại khu vực biên giới này.

Binh sĩ Azerbaijan nã pháo về phía lực lượng Armenia trong cuộc xung đột tại khu vực tranh chấp Nagorno-Karabakh. Ảnh: AFP/TTXVN

Xung đột tạm lắng trong giai đoạn Armernia và Azerbaijan là hai nước cộng hòa thuộc Liên bang Xô Viết. Tuy nhiên, vào cuối thập kỷ 80, căng thẳng bắt đầu tái bùng phát. Năm 1988, đã xảy ra một cuộc chiến ngắn ngày ở Nagorny-Karabakh. Mở đầu là cuộc thảm sát toàn bộ người Armernia trên khắp lãnh thổ Azerbaijan, đặc biệt tại các tỉnh Sumgait, Baku và Kirovabad. Tiếp sau đó, Chính phủ Azerbaijan dùng lực lượng quân đội quy mô cùng hệ thống vũ khí hiện đại tấn công tộc người thiểu số Armenia chỉ có thể tự vệ bằng súng trường tại vùng biên giới Nagorny-Karabakh.

Sau khi giành quyền kiểm soát toàn khu vực, người Azerbaijan phong tỏa biên giới Nagorny, ngăn cản các phương tiện đi lại, vận chuyển hàng hóa sang Armenia. Thổ Nhĩ Kỳ cũng tham gia vào chính sách cấm vận đó, trong khi Gruzia xảy ra nội chiến với Abkhazia, khiến cho tình hình lưu thông qua biên giới bao quanh Armenia càng trở nên khó khăn hơn.

Khi Azerbaijan tuyên bố độc lập khỏi Liên Xô và cách chức người đứng đầu chính quyền Karabakh, cộng đồng Armenia trong khu vực vùng lên, đòi ly khai khỏi Azerbaijan và thành lập nhà nước Cộng hòa Nagorny-Karabakh.

Nguồn BBC

Các cuộc xung đột nổ ra không bao lâu sau khi Nghị viện Nagorny-Karabakh bỏ phiếu ủng hộ việc gia nhập Armenia ngày 20/2/1988. Dưới sự giám sát của các tổ chức quốc tế và đại diện truyền thông, cuộc trưng cầu dân ý sáp nhập Nagorny-Karabakh với Armenia đã diễn ra vào ngày 10/12/1991, kết quả có tới 99,89% số phiếu ủng hộ. Căng thẳng leo thang thêm một nấc nữa.

Trong bối cảnh xung đột âm ỉ giữa chính quyền Azerbaijan và lực lượng ly khai tại Nagorny-Karabakh, cuối năm 1992, người Armenia nổi dậy, bắt đầu cuộc chiến giành lại quyền kiểm soát khu vực tranh chấp Nagorny. Được Chính phủ Armenia hậu thuẫn, chiến thắng liên tục tới với lực lượng ly khai tại Nagorny.

Đến năm 1993, Azarbaijan kiện lên tòa án quốc tế và sau mọi nỗ lực của các tổ chức hòa bình, hai bên đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn tạm thời. Tuy nhiên, ngay sau đó lệnh ngừng bắn bị phá vỡ, tình trạng thù địch trở lại. Cho đến mùa Xuân năm 1994, Azerbaijan về cơ bản đã mất hoàn toàn kiểm soát vùng lãnh thổ Nagorny-Karabakh. Theo báo cáo sau khi trận chiến cuối cùng kết thúc năm 1994, khoảng 95% khu vực Nagorny-Karabakh thuộc quyền kiểm soát của người Armenia.

Đã có khoảng 30.000 người thiệt mạng và gần 1 triệu người mất nhà cửa sau các cuộc xung đột bạo lực trước khi đạt được lệnh ngừng bắn vào năm 1994. Tình trạng hiện giờ của phần lớn những người tị nạn Armenia bị trục xuất khỏi lãnh thổ Azerbaijan vẫn chưa được biết đến.

Tổng thống Azerbaijan Ilham Aliyev trong bài phát biểu được phát trên toàn quốc tại Baku ngày 27/9/2020. Ảnh: AFP/TTXVN

Cuộc chiến ngầm

Azerbaijan được láng giềng là Thổ Nhĩ Kỳ hỗ trợ mạnh mẽ. Hai nước năm 2010 đã ký một bản hiệp định đối tác, trong đó nhất trí ủng hộ đối tác can thiệp quân sự nếu như bên còn lại gặp khó khăn khi xảy ra xung đột với các nước khác. Gần đây, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ, ông Tayyip Erdogan, còn công khai chỉ trích Armenia là đã hành động khiêu khích dẫn tới bạo lực. Ông nói: 'Phát súng trong cuộc thảm sát 12 binh sĩ Azerbaijan của người Armenia tại khu vực biên giới Karabakh lại một lần nữa thiêu đốt trái tim chúng ta. Rồi sẽ có một ngày Karabakh chắc chắn quay trở lại với chủ sở hữu đích thực'.

Trong khi đó, mối quan hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Armenia đã 'đóng băng' kể từ khi Thổ Nhĩ Kỳ bày tỏ thái độ chần chừ không công nhận các cuộc thảm sát đẫm máu và trục xuất người Armenia dân tộc thiểu số xảy ra 10 năm về trước là tội ác diệt chủng.

Còn đối với Nga, Armenia lại là một đồng minh thân thiết. Nga có thể trợ giúp Armenia bằng các hoạt động quân sự dưới danh nghĩa Hiệp ước An ninh Tập thể được hai nước thỏa thuận tại Tashkent (Uzbekistan) vào năm 1992.

Một ngôi nhà bị phá hủy sau các cuộc giao tranh hồi tháng 4/2016 tại khu vực tranh chấp Nagorny-Karabakh. Ảnh: AFP/TTXVN

Với sự hậu thuẫn trên, xung đột Armenia và Azerbaijan còn được coi là cuộc đối đầu ngầm giữa Nga và Thổ Nhĩ Kỳ. Hai nước luôn trong trạng thái 'hằm hè' với nhau kể từ khi Nga quyết định tham gia vào cuộc khủng hoảng Syria năm ngoái - một bước đi gây ảnh hưởng lớn tới chính sách của Thổ Nhĩ Kỳ.

Đỉnh điểm của mâu thuẫn bùng phát khi chiếc Su-24 của Nga đang tham chiến tại Syria bị quân đội Thổ Nhĩ Kỳ bắn rơi vào hôm 24/11/2015 với cáo buộc xâm phạm không phận, làm một trong hai phi công trên máy bay thiệt mạng. Trong khi Nga nổi giận, cáo buộc Thổ Nhĩ Kỳ, gọi đây là hành động thù địch thì phía Thổ Nhĩ Kỳ cũng cứng rắn không chịu xin lỗi Nga.

Cuộc xung đột Nagorny-Karabakh là một trong những tàn dư Chiến tranh Lạnh còn 'nóng' nhất ở châu Âu hiện nay. Nga cam kết bảo vệ Armenia, Thổ Nhĩ Kỳ cam kết hỗ trợ hết mình cho Azerbaijan, trong khi Iran cũng có một cộng đồng người Azeri khá lớn. Tất cả những điều này khiến cho mọi nỗ lực giải quyết dứt điểm tranh chấp, góp phần mang lại ổn định cho khu vực Nam Caucasus, vẫn chưa có kết quả.

Theo Hồng Hạnh/Tin tức TTX Link Gốc:           Copy Link
http://baotintuc.vn/ho-so/lich-su-xung-dot-tai-vung-dat-nong-nagornykarabakh-20200929095911131.htm

Tags: đụng độ  |  Quân đội  |  Armenia  |  Azerbaijan  |  lãnh thổ tranh chấp  |  Nagorny - Karabakh